Dịch bệnh diễn biến khó lường, không còn “theo mùa”
Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút Dengue gây ra, lây truyền chủ yếu qua muỗi vằn Aedes aegypti. Bệnh có thể biểu hiện từ nhẹ đến nặng, với các triệu chứng như sốt cao đột ngột, đau đầu, đau cơ, xuất huyết dưới da; nguy hiểm hơn là tình trạng thoát huyết tương, sốc, suy đa tạng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.
Những năm gần đây, tình hình SXHD tại Hải Phòng có nhiều biến động đáng chú ý. Nếu như năm 2023, toàn thành phố ghi nhận khoảng 1.320 ca mắc thì sang năm 2024, dịch bùng phát mạnh với hơn 22.000 ca – mức cao nhất từ trước đến nay, lan rộng tại hầu hết các quận, huyện. Đến năm 2025, số ca giảm sâu còn 868 ca, tạo tâm lý “dịch đã lắng xuống”. Tuy nhiên, từ đầu năm 2026 đến ngày 29/3, thành phố vẫn ghi nhận 51 ca mắc, cho thấy nguy cơ dịch bệnh chưa hề chấm dứt.
Theo ThS.BSCKII Đồng Trung Kiên – Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Hải Phòng, điểm đáng lo ngại là SXHD hiện nay không còn tuân theo quy luật mùa vụ rõ rệt như trước. “Diễn biến dịch phụ thuộc nhiều vào yếu tố thời tiết, môi trường và cả sự thích nghi của muỗi truyền bệnh. Chỉ cần điều kiện thuận lợi xuất hiện, dịch có thể bùng phát trở lại bất cứ lúc nào”. Đặc biệt, muỗi Aedes aegypti – véc tơ truyền virus Dengue – có khả năng sinh sản nhanh trong môi trường nước đọng nhỏ, phát triển mạnh vào các giai đoạn giao mùa, nhất là từ tháng 4-5 và tháng 7-11. Điều này khiến nguy cơ xuất hiện các ổ dịch luôn thường trực trong cộng đồng. Một thực tế khác cũng được ghi nhận là SXHD có xu hướng gia tăng ở người lớn. Nhiều trường hợp nhập viện trong tình trạng nặng do chủ quan, tự điều trị tại nhà, đến khi xuất hiện biến chứng mới đến cơ sở y tế. Phân tích nguyên nhân dẫn đến các đợt bùng phát dịch, đặc biệt là trong năm 2024, các chuyên gia cho rằng vẫn còn tồn tại nhiều “lỗ hổng” trong công tác phòng, chống SXHD.
Trước hết là các khu vực khó kiểm soát, thường được gọi là “vùng trắng giám sát”. Tại các công trường xây dựng, dự án chậm tiến độ, bãi đất trống… tình trạng nước đọng tại hố kỹ thuật, vật liệu xây dựng, dụng cụ chứa nước không được xử lý triệt để đã vô tình trở thành nơi sinh sản lý tưởng của muỗi. Trong khi đó, việc tiếp cận, kiểm tra, xử lý tại các khu vực này còn gặp nhiều khó khăn do thiếu sự phối hợp chặt chẽ từ phía chủ đầu tư và đơn vị quản lý.
Bên cạnh đó, tâm lý chủ quan khi dịch “hạ nhiệt” cũng là một nguyên nhân đáng lo ngại. Khi số ca mắc giảm, nhiều địa phương và người dân có xu hướng lơ là các biện pháp phòng chống. Hoạt động kiểm tra, diệt bọ gậy không được duy trì thường xuyên, các tổ xung kích hoạt động mang tính hình thức. Chỉ cần vài cơn mưa đầu mùa, trứng muỗi có thể nở hàng loạt, nhanh chóng hình thành lứa muỗi mới, làm tăng nguy cơ bùng phát dịch. Tại hộ gia đình, hiệu quả diệt lăng quăng vẫn chưa thực sự triệt để. Nhiều vật dụng chứa nước nhỏ như khay nước tủ lạnh, điều hòa, chậu cây cảnh, lọ hoa, vỏ hộp nhựa… thường bị bỏ qua. Đây chính là những “ổ” sinh sản của muỗi ngay trong không gian sinh hoạt hằng ngày.
Ngoài ra, áp lực từ biến động dân cư, đặc biệt tại các khu nhà trọ công nhân, khu công nghiệp, cũng đặt ra thách thức lớn trong công tác giám sát dịch tễ. Việc phát hiện, báo cáo ca bệnh chưa kịp thời có thể khiến ổ dịch lan rộng trước khi được kiểm soát. Đáng chú ý, một số quan niệm sai lầm vẫn tồn tại trong cộng đồng như “miền Bắc ít có sốt xuất huyết” hay “nhà sạch sẽ thì không có muỗi”. Theo các chuyên gia, đây là nhận thức chưa đúng, bởi muỗi vằn có thể sinh sản trong những dụng cụ chứa nước rất nhỏ, kể cả trong nhà sạch, và SXHD có thể xảy ra với bất kỳ ai. Sốt xuất huyết không chỉ là vấn đề sức khỏe cá nhân mà còn tạo ra gánh nặng lớn đối với hệ thống y tế và toàn xã hội khi dịch bùng phát.
Khi số ca mắc tăng cao, các cơ sở y tế có thể rơi vào tình trạng quá tải, thiếu giường bệnh và nhân lực điều trị. Đồng thời, ngành y tế phải triển khai đồng thời nhiều hoạt động như giám sát dịch tễ, khoanh vùng xử lý ổ dịch, phun hóa chất diện rộng và tổ chức các chiến dịch truyền thông liên tục. Không chỉ vậy, dịch bệnh còn đòi hỏi sự tham gia của nhiều lực lượng như chính quyền địa phương, công an, quân đội, các đoàn thể… kéo theo chi phí lớn và ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động kinh tế – xã hội. “Nếu không kiểm soát tốt ngay từ đầu, dịch có thể lan rộng rất nhanh và gây áp lực lớn cho cả hệ thống,” bác sĩ Đồng Trung Kiên nhấn mạnh.
Không để “lỗ hổng” tạo điều kiện cho dịch bùng phát
Trước nguy cơ dịch bệnh luôn hiện hữu, ngành Y tế Hải Phòng đã và đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ như tăng cường giám sát, phát hiện sớm ca bệnh, xử lý triệt để ổ dịch, thành lập đội phản ứng nhanh và đẩy mạnh công tác truyền thông. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, yếu tố quyết định vẫn là sự chủ động của mỗi người dân.
Các biện pháp phòng bệnh cần được thực hiện thường xuyên, liên tục, bao gồm: loại bỏ các dụng cụ chứa nước đọng, diệt lăng quăng, ngủ màn, sử dụng các biện pháp chống muỗi kể cả ban ngày. Người dân cũng cần chủ động tiêm vắc-xin theo tư vấn của cơ sở y tế, đồng thời theo dõi sức khỏe và đi khám sớm khi có dấu hiệu nghi ngờ. Đặc biệt, các chuyên gia khuyến cáo tuyệt đối không tự ý điều trị tại nhà, nhất là việc truyền dịch hoặc sử dụng thuốc không theo chỉ định, bởi có thể khiến bệnh diễn biến nặng hơn, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng. “Phòng bệnh phải bắt đầu từ từng hộ gia đình. Nếu mỗi người đều có ý thức loại bỏ lăng quăng, tránh muỗi đốt và theo dõi sức khỏe kịp thời thì hoàn toàn có thể kiểm soát được dịch,” bác sĩ Đồng Trung Kiên khẳng định.
Trong bối cảnh SXHD không còn là bệnh “theo mùa” đơn thuần, việc phòng bệnh cần được duy trì như một thói quen hằng ngày. Thông điệp được ngành Y tế nhấn mạnh là mỗi gia đình hãy chủ động xây dựng “vùng xanh” an toàn: không lăng quăng, không muỗi đốt và không chủ quan với các dấu hiệu bệnh. Chỉ khi từng hộ gia đình, từng khu dân cư cùng nâng cao ý thức, thực hiện nghiêm các biện pháp phòng bệnh, kết hợp với sự vào cuộc quyết liệt của ngành Y tế và chính quyền các cấp, thì dịch bệnh mới có thể được kiểm soát bền vững.
Sốt xuất huyết Dengue có thể nguy hiểm, nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh nếu mỗi người dân không lơ là. Chủ động hôm nay chính là cách bảo vệ sức khỏe cho chính mình, gia đình và cộng đồng trong tương lai.
Hải Hà