Dù chưa ghi nhận ca bệnh do virus Nipah, Hải Phòng đã sẵn sàng các kịch bản ứng phó, bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Thạc sĩ, bác sĩ CK II Đồng Trung Kiên, Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật thành phố
Trước thông tin một số quốc gia ghi nhận các ca mắc bệnh do virus Nipah – một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm thuộc nhóm A với tỷ lệ tử vong cao. Để giúp bạn đọc hiểu đúng bản chất dịch bệnh, tránh tâm lý hoang mang nhưng vẫn chủ động phòng ngừa hiệu quả, phóng viên Báo và phát thanh, truyền hình Hải Phòng có cuộc trao đổi với Thạc sĩ, Bác sĩ Chuyên khoa II Đồng Trung Kiên, Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) Hải Phòng (Sở Y tế).
– Hiện nay, dịch bệnh do virus Nipah được ghi nhận tại Ấn Độ và một số quốc gia châu Á. Ông có thể cho biết thực tế bệnh đang lây lan ra sao và mức độ nguy hiểm của căn bệnh này như thế nào?
– Theo thông tin chính thức từ hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm và Tổ chức Y tế thế giới (WHO), trong khoảng thời gian từ cuối tháng 12/2025 đến cuối tháng 1/2026, Ấn Độ ghi nhận một số trường hợp nghi ngờ mắc bệnh do virus Nipah (NiV), trong đó có các ca được xét nghiệm khẳng định tại bang Tây Bengal. Đây là những ca bệnh xuất hiện rải rác, chưa hình thành ổ dịch lớn hay lây lan trên diện rộng.
Lần đầu virus này được phát hiện vào năm 1999 tại Malaysia và sau đó ghi nhận ở nhiều nước như Bangladesh, Ấn Độ, Singapore. Từ khi được phát hiện đến hết năm 2024, trên toàn cầu có tổng cộng có 754 trường hợp nhiễm virus Nipah ở người với 435 ca tử vong (tỷ lệ tử vong 58%) được báo cáo.
Virus Nipah được xếp vào nhóm tác nhân gây bệnh đặc biệt nguy hiểm, không phải vì số ca mắc nhiều mà bởi tỷ lệ tử vong rất cao, từ 40 – 75% ở các trường hợp nhập viện, cùng với khả năng gây tổn thương nghiêm trọng đến hệ thần kinh và hô hấp. Bệnh có thể tiến triển nhanh từ các triệu chứng ban đầu không đặc hiệu như sốt, đau đầu, đau cơ, sang viêm não cấp tính, rối loạn ý thức, co giật, thậm chí suy hô hấp, dẫn tới tử vong nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.
Virus Nipah tồn tại chủ yếu ở dơi ăn quả (vật chủ tự nhiên). Virus có thể lây sang lợn và một số động vật khác, sau đó lây sang người.
Người có thể nhiễm virus khi tiếp xúc trực tiếp với động vật bị nhiễm NiV (dơi, lợn, vật trung gian) hoặc tiếp xúc với thực phẩm/vật phẩm bị nhiễm virus (ví dụ trái cây chưa rửa sạch bị dơi gặm, nước nhựa cây nhiễm virus). Một con đường lây truyền virus khác là từ người sang người có thể xảy ra khi tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết, dịch bài tiết của người bệnh (như nước bọt, nước mũi, dịch cơ thể).
Một điểm đáng lưu ý khác là hiện nay bệnh do virus Nipah chưa có vaccine và thuốc điều trị đặc hiệu. Việc điều trị chủ yếu là điều trị chăm sóc hỗ trợ toàn diện, kiểm soát biến chứng. Do đó hiệu quả việc kiểm soát dịch bệnh phụ thuộc rất lớn vào việc phát hiện sớm, cách ly kịp thời và chăm sóc y tế tích cực. Chính vì vậy, dù số ca mắc trên thế giới không nhiều nhưng bất kỳ quốc gia nào, trong đó có Việt Nam đều không thể chủ quan.
Ở góc độ y tế dự phòng, chúng tôi cho rằng điều quan trọng nhất lúc này là nhận diện đúng nguy cơ. Virus Nipah không lây lan dễ dàng như cúm hay Covid-19, song nếu để xâm nhập và lây truyền thứ phát trong cộng đồng, đặc biệt trong môi trường bệnh viện thì hậu quả sẽ rất nghiêm trọng. Vì vậy, ngành y tế đang theo dõi sát diễn biến dịch bệnh quốc tế để có biện pháp ứng phó phù hợp.
– Người dân cần nhận biết các triệu chứng của bệnh do virus Nipah như thế nào và đâu là những khuyến cáo quan trọng để phòng tránh căn bệnh nguy hiểm này thưa ông?
– Bệnh do virus Nipah có thời gian ủ bệnh từ 4 – 14 ngày, trong một số trường hợp có thể kéo dài hơn. Giai đoạn đầu, người bệnh thường xuất hiện các triệu chứng khá giống với nhiều bệnh truyền nhiễm khác như sốt, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi, buồn nôn, nôn mửa, đau họng. Đây chính là lý do khiến bệnh dễ bị bỏ sót nếu không khai thác kỹ yếu tố dịch tễ.
Sau đó, bệnh có thể diễn tiến nặng với các biểu hiện chóng mặt, buồn ngủ bất thường, lú lẫn, rối loạn ý thức, thậm chí co giật và hôn mê do viêm não cấp tính. Một số trường hợp có biểu hiện viêm phổi nặng, phù phổi, suy hô hấp. Khi đã xuất hiện các triệu chứng thần kinh hoặc hô hấp nặng, tiên lượng bệnh thường xấu.
Về phòng bệnh, trong bối cảnh chưa có vaccine, các biện pháp dự phòng đóng vai trò quyết định. Bộ Y tế khuyến cáo người dân thực hiện nghiêm một số nội dung sau:
Trước hết, hạn chế đến các khu vực đang ghi nhận ca bệnh do virus Nipah. Với những người vừa trở về từ vùng có dịch, cần chủ động theo dõi sức khỏe trong vòng 14 ngày. Nếu xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ, phải đến ngay cơ sở y tế gần nhất và thông báo rõ lịch trình đi lại, tiếp xúc.
Thứ hai, cần bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm, thực hiện “ăn chín, uống sôi”; rửa sạch, gọt vỏ trái cây trước khi ăn; tuyệt đối không sử dụng các loại trái cây có dấu hiệu bị dơi hoặc động vật gặm nhấm. Người dân cần tránh uống các loại nước nhựa cây chưa qua chế biến, bởi đây là một trong những con đường lây truyền virus Nipah đã được ghi nhận tại một số quốc gia.
Thứ ba, hạn chế tiếp xúc gần với dơi ăn quả – ổ chứa tự nhiên của virus Nipah, cũng như tuân thủ vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt sau khi tiếp xúc với động vật hoặc môi trường có nguy cơ.
Với trường hợp phải chăm sóc người nghi mắc hoặc mắc bệnh, cần sử dụng đầy đủ phương tiện phòng hộ cá nhân như khẩu trang, găng tay, rửa tay đúng cách để hạn chế nguy cơ lây nhiễm từ người sang người.
– Với đặc điểm là thành phố cảng biển, có lưu lượng giao thương và đi lại lớn, CDC Hải Phòng đã và đang sẵn sàng các phương án ứng phó với nguy cơ dịch bệnh do virus Nipah như thế nào, thưa ông?
– Hải Phòng là địa phương có vị trí đặc thù, có cảng biển, sân bay, nhiều khu công nghiệp, lượng người ra vào lớn. Chính vì vậy, công tác phòng chống các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm luôn được đặt ở mức cảnh giác cao. Thực hiện chỉ đạo của Bộ Y tế, CDC Hải Phòng đã chủ động tham mưu Sở Y tế chỉ đạo các cơ sở y tế trên địa bàn khẩn trương triển khai công tác chủ động phòng chống dịch.
Trung tâm Kiểm dịch y tế quốc tế tăng cường giám sát phát hiện các trường hợp nghi ngờ tại cửa khẩu, nhất là các trường hợp nhập cảnh từ các nước đang có dịch. Xây dựng kế hoạch phòng chống dịch bệnh do virus Nipah tại các cửa khẩu theo các tình huống; sẵn sàng nhân lực, vật tư, hoá chất, thiết bị, phương tiện để đáp ứng kịp thời khi có ca bệnh nghi ngờ.
Khi phát hiện trường hợp nghi ngờ phải kịp thời báo cáo, tổ chức cách ly, xử lý ngay tại cửa khẩu không để trường hợp mắc bệnh xâm nhập vào trong nước, lấy mẫu xét nghiệm gửi về Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương. Thực hiện đầy đủ các biện pháp phòng hộ cá nhân đối với nhân viên y tế và người tiếp xúc gần với các trường hợp nghi ngờ hoặc xác định mắc bệnh.
Các cơ sở khám, chữa bệnh trên địa bàn sẵn sàng tổ chức thu dung, phân luồng, điều trị người bệnh tại các cơ sở khám, chữa bệnh kịp thời, an toàn, hiệu quả. Thực hiện đầy đủ các biện pháp phòng hộ cá nhân đối với nhân viên y tế và người tiếp xúc gần các trường hợp nghi ngờ hoặc xác định mắc bệnh. Tăng cường kiểm soát nhiễm khuẩn, bảo đảm phòng chống lây nhiễm tại tại đơn vị.
CDC Hải Phòng đang theo dõi chặt chẽ diễn biến dịch bệnh do virus Nipah trên thế giới, kịp thời tham mưu cho Sở Y tế các biện pháp phòng chống dịch phù hợp, hiệu quả. Phối hợp với các đơn vị liên quan tăng cường giám sát, phát hiện các trường hợp nghi ngờ mắc bệnh tại các cơ sở y tế và cộng đồng để quản lý, thu dung, điều trị kịp thời. Khoanh vùng xử lý triệt để ngay từ trường hợp đầu tiên, không để dịch bệnh lây lan trong cộng đồng, đặc biệt trong dịp Tết Nguyên đán và mùa lễ hội đầu năm 2026. Củng cố đội phản ứng nhanh tại đơn vị, sẵn sàng đáp ứng khi ghi nhận trường hợp nghi ngờ mắc bệnh trên địa bàn thành phố.
Ngành y tế thành phố đẩy mạnh truyền thông nguy cơ tới người dân theo phương châm minh bạch, kịp thời, giúp người dân hiểu đúng về mức độ nguy hiểm của bệnh, không hoang mang nhưng cũng không chủ quan. Chúng tôi xác định, phòng chống dịch bệnh chỉ hiệu quả khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành y tế và sự chủ động của mỗi người dân.
Đến thời điểm này, Hải Phòng chưa ghi nhận trường hợp mắc bệnh do virus Nipah, song các phương án ứng phó đã và đang được chuẩn bị sẵn sàng.
– Trân trọng cảm ơn ông!
Đức Thành